U bent hier

Ontdek Brussel: Vrijmetselarij

Een waas van geheimzinnigheid hangt over de vrijmetselarij. Het besloten karakter van de loges en de eeuwenoude inwijdingstradities dragen daar in hoge mate toe bij. Toch zijn het vrije denken en het vrijmoedige spreken net zo essentieel voor elke vrijmetselaar.

Vrijmetselarij in Brussel

Sinds de vrijmetselarij in de 18de eeuw van Engeland overwaaide naar de rest van Europa, is het besloten genootschap ook in België een begrip. Brussel huisvest de grootste en bekendste vrijmetselaarsloges van het land. Tegenwoordig zijn hier nog tientallen loges actief.

Die loges hebben meestal geen eigen lokalen, maar komen vooral bijeen in de vrijmetselaarstempels aan de Lakensestraat en de Peterseliestraat. In de Lakensestraat bevindt zich ook het Belgisch Museum van de Vrijmetselarij.

Frans & co

Door de eeuwen heen behoorden heel wat hooggeplaatste heren tot de vrijmetselarij. Koning Leopold I zou in Zwitserland zijn ingewijd, al bleek hij meer vrijmetselaar op papier dan in werkelijkheid. Tussen 1830 en 1909 waren bijna alle burgemeesters vrijmetselaars, onder wie Nicolas Rouppe, Jules Anspach en Charles Buls.

Oorspronkelijk was de vrijmetselarij alleen toegankelijk voor mannen. In 1928 ontstond Le Droit Humain, de eerste gemengde orde in België. In 1981 kregen vrouwen een eigen loge, de Vrouwengrootloge van België.

Lange tijd was Frans de exclusieve voertaal onder vrijmetselaars. Eind jaren 1880 vormden zich de eerste Nederlandstalige loges in Antwerpen, en in 1932 de eerste Vlaamse loge in Brussel.

Symbolen in de stad

De symbolen van de loge staan in verband met de bouwkunde en het licht. Het bouwen aan een tempel wijst op het streven naar een maatschappij waarin alle mensen gelijkwaardig zijn. Het licht is een metafoor voor zelfkennis in combinatie met respect voor de andere.

Kunstenaars en architecten hebben op tientallen plekken sporen van hun verknochtheid aan de vrijmetselarij nagelaten, als een knipoog naar de ingewijden, maar ook als een open uitnodiging naar de leek om waarden te delen.

De ULB/VUB en het Justitiepaleis

Wie op zijn schattenjacht de grootst mogelijke buit wil binnenhalen, trekt naar de universiteitscampus van initiatiefnemer Pierre-Théodore Verhaegen (1796-1862), bij voorkeur in het gezelschap van een gids van Korei die op subtiele wijze hier en daar een hint geeft. Ook in het Justitiepaleis, een constructie van logebroeder Joseph Poelaert (1817-1879), kan een gids je wijzen op de rijkdom aan symbolen.

De Vismarkt

De obelisk op het plein met de vele visrestaurantjes eert burgemeester Jules Anspach (1829-1879), een notoire vrijmetselaar. Allegorieën verbeelden de idealen kracht, wijsheid, schoonheid en de haan is het toonbeeld van de waakzaamheid.

Het Warandepark

De grote passer, die je op elk stadsplan herkent, maakt van dit park het Brusselse uithangbord van de vrijmetselarij. Wanneer de zon langzaam ondergaat, is het heerlijk om bij het opspattende water van de fontein even te mijmeren over het licht en te genieten van de bomen die zich spiegelen in de druppels.

De grootste verrassing wacht je op in het lager gelegen gedeelte bij het Paleizenplein. Zeven letters in smeedijzer vormen de tekst V.I.T.R.I.O.L. Dat staat voor ‘Visita Interioræ Terræ Rectificando Invenies Occultum Lapidem’. Vrij vertaald: “bezoek het binnenste van de aarde en door jezelf te verbeteren, vind je de verborgen steen”.

La Loge

La Loge, een ruimte voor hedendaagse kunst, architectuur en theorie in de Kluisstraat in Elsene, is een opmerkelijk modernistisch gebouw. Het gaat om een voormalige vrijmetselaarstempel uit 1935 van de architecten Fernand Bodson en Louis Van Hooveld. Beiden braken met de gangbare neo-Egyptische stijl en introduceerden een moderne tempel in lijn met de vooruitstrevende vrijmetselaarsorde Le Droit Humain, waar ze zelf lid van waren.

Metselen

De benaming ‘loge’ verwijst in maçonnieke kringen – van het Franse werkwoord ‘maçonner’: metselen – onder meer naar een tijdelijk opgetrokken gebouw tegen een middeleeuwse kathedraal in opbouw, waar de ambachtslui hun geheimen doorgaven. Metaforisch is de loge de plaats waar vrijmetselaars bouwen aan een betere wereld en mensheid. Ze maken daarbij gebruik van symbolen als de passer, de winkelhaak, de waterpas en het truweel.

Symbolisch

Omdat het concept van de vrijmetselaarstempel voornamelijk steunt op symbolische en rituele elementen, vermeden Bodson en Van Hooveld in hun ontwerp elke verwijzing naar het verleden. Ze baseerden zich op de wisselwerking tussen elementaire vormen of volumes (driehoek, vierkant, kubus) en getallen, waaraan de vrijmetselarij een grote symbolische waarde hecht. Het resulteerde in een tempelgebouw dat opging in de anonimiteit van de straat. Alleen de ongewone afmetingen en de strenge, diepliggende toegangspoort trokken de aandacht.

Juweeltje

In 1955 leidde de verdere ontwikkeling van Le Droit Humain tot een uitbreiding van het gebouw. Twintig jaar later verliet de vrijmetselaarsorde echter definitief de Kluisstraat. De omvorming van de loge tot de huidige ruimte vond plaats in 2001-2002 volgens de plannen van architect Elie Levy en studiebureau Ekla.

Wie nog een vrijmetselaarstempel in de oude, Egyptische stijl in Brussel wil bewonderen, begeeft zich tijdens opendeurdagen naar het gebouwencomplex in de Lakensestraat dat Les Vrais Amis de L’Union et du Progrès Réunis in 1910 lieten optrekken – een architectonisch juweeltje van Paul Bonduelle!

We tonen Brussel in al haar schoonheid, diversiteit en creativiteit graag aan zoveel mogelijk mensen: daarom koppelen we aan elk zaterdagconcert van Brussels Philharmonic in Flagey een onverwachte ontdekking van onze mooie hoofdstad. Deze pagina geeft daarbij wat achtergrondinformatie.

Geschreven door Babs, Luc en Patrick, 13.11.2019